kurs historii muzyki
2016.10.31 09:23

Krótki kurs historii muzyki (odc. 2): Szkoła Notre Dame

W drugiej połowie XII wieku rozpoczyna się budowa słynnej katedry Notre Dame w Paryżu, świadkiem jej budowy jest kompozytor Magister Leoninus. Potem, gdy katedra już jest zbudowana, powstaje przy niej profesjonalny chór, którego śpiew miał uświetniać sprawowaną w niej liturgię. Schedę po Leoninusie przejmuje na przełomie XII i XIII wieku jego uczeń – Perotin. Działalność ich obu opisuje anonimowy angielski student, który nazywany jest przez badaczy „Anonim IV”[1].

W poprzednim odcinku wspominałam o praktyce komponowania formy organum, polegającej na dodawaniu do melodii chorałowej dodatkowego głosu, prowadzonego równolegle, w kwartach bądź w kwintach, albo też na zasadzie dodania głosu w ten sposób, by wraz z melodią chorałową tworzył wyłącznie konsonanse czyste – prymy, kwarty, kwinty i oktawy. Tu, proszę posłuchać, mamy przykład takiego właśnie opracowania Alleluia justus ut palma:

Tymczasem Leoninus wprowadza nowość polegającą na tym, że głos chorałowy prowadzony jest w dolnym głosie w długich wartościach rytmicznych, a na tym tle rozwija się melizmatyczny głos górny. Oto takie organum duplum, czyli organum dwugłosowe:

Perotin zaś do dwugłosowych organów Leonina dodawał trzeci głos (organum triplum), pisał także czterogłosowe (organum quadruplum). Ponieważ dotychczasowy zapis nutowy nie określał wartości rytmicznych, co przy czterogłosie już groziło chaosem. W związku z tym od tego czasu postanowiono dodać do muzyki modi rytmiczne, czyli te szablony rytmiczne wzięte z poezji greckiej, o czym wspominałam w poprzednim odcinku. Zatem wszystkie górne głosy są związane tym szablonem. Dolny głos, ten chorałowy, idzie zaś na zasadzie bourdonu, czyli trzymanej długiej nuty.

Oto chyba najsławniejsze organum quadruplum Perotina, Viderunt omnes, oparte na graduale ze mszy bożonarodzeniowej, śpiewa zespół Hilliard Ensemble, znany ze swojego miękkiego, angielskiego brzemienia:

A oto drugie, też sławne organum quadruplum Perotina, Sederunt principes, oparte na gradualne z mszy z drugiego dnia Świąt Bożego Narodzenia, czyli z mszy o św. Szczepanie, którego tekst z kolei oparty jest na fragmencie Psalmu 118. Tu wykonanie zespołu The Early Music Consort of London pod dyrekcją Davida Munrowa, moim zdaniem ciekawsze, bardziej zwarte, odrobinę „wojskowe”:

No i jeszcze organum Alleluja nativitas, śpiewa Ensemble Gilles Binchois, dyryguje Dominique Vellard:

A na koniec koniecznie muszę jeszcze przedstawić solowy conductus Perotina Beata viscera, do którego tekst napisał sam Filip Kanclerz – filozof i poeta związany z Sorboną. Conductus, jak pamiętamy z poprzedniego odcinka, napisany jest w całości z inwencji kompozytora, bez zapożyczeń z chorału.

Oto wykonanie zespołu Hilliard Ensemble wraz z dodanymi na tym tle improwizacjami Iana Garbarka, saksofonisty. Niestety nie ma już na youtubie wersji bez tych improwizacji. Zespół Hilliard Ensemble nagrał co najmniej dwie płyty, na której wykonują średniowieczną muzykę sakralną z dodanymi improwizacjami Garbarka. W swoim czasie nagrania te robiły na mnie wielkie wrażenie, dziś uważam je za pretensjonalne i kompletnie nieliturgiczne, raczej z obszaru zjawiska, które nazywam „świeckim sacrum”. 

I wreszcie moje ulubione wykonanie tego conductusu, z dodanym bourdonem:

I już na koniec dziwaczne, ale jednak piękne wykonanie Beata viscera zespołu Graindelavoix, gdzie każdą zwrotkę wykonuje kto inny, oczywiście jest ze śpiewanym bourdonem, no i jedną z nich wykonuje Adrian Sirbu zupełnie na modłę bizantyjską. Od 01:04:30:

Marzy mi się dobre, polskie tłumaczenie tekstu Beata viscera ponieważ tekst ten jest w Polsce mało znany, a jest to najwyższej próby religijna poezja średniowieczna.

Załączam poniżej tekst oryginalny wraz z angielskim tłumaczeniem:

 

Beata viscera 
Marie virginis
cuius ad ubera
rex magni nominis;
veste sub altera
vim celans numinis
dictavit federa
Dei et hominis

O mira novitas
et novum gaudium,
matris integrita
post puerperium.

Blessed flesh
of the Virgin Mary,
at whose breasts
the king of eminent name,
concealing, under altered guise,
the force of divine nature,
has sealed a pact
of God and Man

O astonishing novelty
and unaccustomed joy
of a mother still pure
after childbirth.


Populus gentium
sedens in tenebris
surgit ad gaudium
partus tam celebris:
Iudea tedium
fovet in latebris,
cor gerens conscium
delicet funebris,

O mira novitas
et novum gaudium,
matris integrita
post puerperium.


The people of the nations
huddling in the darkness
rise up at the joy
of so celebrated a birth.
Judea nourishes its resentment
in the shadows,
its heart bearing the knowledge
of the fatal crime.

O astonishing novelty
and unaccustomed joy
of a mother still pure
after childbirth.


Fermenti pessimi
qui fecam hauserant,
ad panis azimi
promisa properant:
sunt Deo proximi
qui longe steterant,
et hi njovissimi
qui primi fuerant.

O mira novitas
et novum gaudium,
matris integrita
post puerperium.


Those who drunk the dregs
of the most villanous ferment
hasten at the promises
of unleavened bread;
they are the ones
who had long stood close to God
and these the newest
who were first.

O astonishing novelty
and unaccustomed joy
of a mother still pure
after childbirth.


Partum quem destruis,
Iudea misera!
De quo nos argues,
quem docet littera;
si nova respuis,
crede vel vetera,
in hoc quem astruis
Christum considera.

O mira novitas
et novum gaudium,
matris integrita
post puerperium.


The birth which you destroy
O wretched Judea!
of him whom you denounce to us
because he teaches the law;
if you refuse the new law
then believe the old law,
in this One, whom you accuse,
behold the Christ.

O astonishing novelty
and unaccustomed joy
of a mother still pure
after childbirth.


Te semper implicas
errore patrio;
dum viam indicas
errans in invio:
in his que predicas,
sternis in medio
bases propheticas
sub evangelio.

O mira novitas
et novum gaudium,
matris integrita
post puerperium.


You entangle yourself always
in the ancestral error;
as you point the way
wandering aimlessly:
among those things which you preach
you strew into the midst
the prophetic foundations,
below the gospel.

O astonishing novelty
and unaccustomed joy
of a mother still pure
after childbirth.


Legis mosayce
clausa misteria;
nux virge mystice
nature nescia;
aqua de silice,
columpna previa,
prolis dominice
signa sunt propera.

O mira novitas
et novum gaudium,
matris integrita
post puerperium.


The mysteries of the Mosaic Law
have been closed;
the fruit of the mystical rod
is unknown to nature;
water from a stone,
a column leading the way,
are early signs
for the people of God

O astonishing novelty
and unaccustomed joy
of a mother still pure
after childbirth.


Solem, quem librere,
Dum purus otitur
In aura cernere
visus non patitur,
cernat a latere
dum repercutitur,
alvus puerpere,
qua totus clauditur.

O mira novitas
et novum gaudium,
matris integrita
post puerperium.


Vision does not endure
to behold in its radiance
the sun, unconcealed,
as he rises forth, pure.
Let the wholly enclosed womb
of the woman delivered of child
behold from the side
as it is reflected.

O astonishing novelty
and unaccustomed joy
of a mother still pure
after childbirth.

 

 

[1] To stąd pochodzi nazwa zespołu Anonimus IV.

 

Antonina Karpowicz-Zbińkowska

 


Antonina Karpowicz-Zbińkowska

(1975), doktor nauk teologicznych, muzykolog, redaktor „Christianitas”. Publikowała w „Studia Theologica Varsaviensia”, "Christianitas", na portalu "Teologii Politycznej" oraz we "Frondzie LUX". Autorka książek "Teologia muzyki w dialogach filozoficznych św. Augustyna" (Kraków, 2013) i "Zwierciadło muzyki" (Tyniec/Biblioteka Christianitas, 2016). Mieszka w Warszawie.

Strona korzysta z plików cookie w celu realizacji usług zgodnie z Polityką plików cookies. Warunki przechowywania lub dostępu do cookie możesz określić w Twojej przeglądarce.

Zamknij