Ten artykuł, tak jak wszystkie teksty na christianitas.org publikowany jest w wolnym dostępie. Aby pismo i portal mogły trwać i się rozwijać potrzebne jest Państwa wsparcie, także finansowe. Można je przekazywać poprzez serwis Patronite.pl. Z góry dziękujemy.

 

Kilka tygodni temu pisałem, dlaczego Platon może być dobrym punktem wyjścia — być może lepszym od punktu wyjścia arystotelesowsko-tomistycznego — we współczesnym środowisku intelektualnym. Myślę jednak, że mam z Platonem coś więcej wspólnego. Jest to przede wszystkim głębokie przekonanie, że rzeczywistość duchowa jest całkowicie nieredukowalna do rzeczywistości materialnej.

Próby takiej redukcji, niekiedy bardzo wyrafinowane, często spotykamy w myśli współczesnej. Ich uzasadnienia oczekuje się po rozwoju neuronauk, systemów uczenia maszynowego, zaawansowanej biologii, a nawet mechaniki kwantowej. W przestrzeni internetowej pojawiło się sporo komentarzy na ten temat po głośnym wywiadzie Macieja Kaweckiego z ks. prof. Wojciechem Grygielem. Nie chcę się tutaj bezpośrednio odnosić do tego wywiadu, choć był on interesujący.

Na jego marginesie stwierdzam jedynie, że świadomość nie jest dla mnie tylko „wydzieliną mózgu”, prawda nie może być chwilowym stanem układu nerwowego, a dobro — użytecznym mechanizmem, który pomógł naszym przodkom przeżyć na sawannie. Możemy opisywać materialne warunki myślenia, przeżywania i podejmowania decyzji, lecz opis tych warunków nie jest jeszcze wyjaśnieniem samej natury myśli, prawdziwości sądu ani moralnej powinności.

Nieredukowalność nie oznacza jeszcze niezależności

Trzeba jednak pamiętać o ważnym rozróżnieniu. Z samej nieredukowalności rzeczywistości duchowej nie wynika jeszcze logicznie, że może ona istnieć całkowicie niezależnie od materialnego podłoża. Można przecież twierdzić, że świadomość jest nieredukowalna do procesów fizycznych, a zarazem nie może istnieć bez mózgu. Tak właśnie postępują różne odmiany emergentyzmu. Wydaje się, że bliski takiemu spojrzeniu jest również wspomniany ks. Grygiel. Osobną i mocniejszą tezą pozostaje przekonanie, że duch może istnieć niezależnie od materii.

Obie tezy przyjmuję: zarówno nieredukowalność rzeczywistości duchowej, jak i możliwość jej istnienia niezależnie od materialnego podłoża. Nie udaję jednak, że potrafię ich dowieść w sposób, który zmusiłby do kapitulacji każdego materialistę. Nie znam argumentu wychodzącego od całkowicie niepodważalnych przesłanek, który kończyłby się nieuchronnym stwierdzeniem: oto istnieje dusza, oto istnieje świat duchowy.

Każdy spór metafizyczny zaczyna się bowiem nieco wcześniej, niż jego uczestnicy zwykle przyznają. Materialista również nie rozpoczyna od czystych faktów. Zaczyna od założenia, że za rzeczywiste wolno uznać tylko to, co można włączyć do fizycznego opisu świata. Następnie, zgodnie z tym założeniem, odkrywa, że istnieje wyłącznie to, co daje się opisać fizycznie. Petitio principii bywa chorobą obu stron sporu.

Można pójść jeszcze dalej i utrzymywać, że to nie duch zależy od materii, lecz materia jest w pewnym sensie wtórna wobec rzeczywistości duchowej, intelektualnej albo idealnej. W różnych odmianach idealizmu świat materialny przestaje być samoistną podstawą rzeczywistości, a staje się jej przejawem, przedstawieniem albo sposobem dostępu do głębszego porządku.

Gdzie spotykamy Platona

Tu właśnie spotykamy Platona. Oczywiście nie należy nazbyt dosłownie streszczać jego filozofii zdaniem, że przedmioty materialne są „cieniami idei”. W słynnej alegorii jaskini cienie oznaczają przede wszystkim najniższy poziom poznania. W szerszej platońskiej metafizyce rzeczy widzialne naśladują formy, uczestniczą w nich i zawdzięczają im swoją określoność. Konkretne koło nigdy nie jest doskonałe, ale rozumiemy je dzięki pojęciu koła idealnego. Poszczególne rzeczy przemijają, podczas gdy prawdy dotyczące ich struktury nie starzeją się razem z nimi.

Co ciekawe, przyjęcie tej platońskiej perspektywy nie musi, w moim przekonaniu, prowadzić do solipsyzmu ani do zakwestionowania realnego istnienia świata. Radykalny problem pewności istnienia świata zewnętrznego pojawił się znacznie później, szczególnie wyraźnie u Kartezjusza i jego następców.

Dlaczego fizycy bywają platonikami

Nie dziwi mnie zatem, że tak wielu fizyków przejawia wyraźnie platońskie skłonności. Fizyka teoretyczna nieustannie doświadcza czegoś osobliwego: abstrakcyjne konstrukcje matematyczne, powstałe nieraz bez myśli o jakimkolwiek zastosowaniu, po latach okazują się doskonale pasować do budowy świata.

Werner Heisenberg stwierdził wprost, że „współczesna fizyka zdecydowanie opowiedziała się za Platonem”. Najmniejsze składniki materii nie przypominały mu miniaturowych kamyczków ani kulek, lecz formy dające się jednoznacznie wyrazić dopiero w języku matematyki.

Roger Penrose również deklaruje, że matematyka jest raczej odkrywana niż wynajdywana. Matematyk może wymyślić drogę dowodu albo dogodny zapis, lecz nie ustanawia prawdy, do której dochodzi. Penrose podaje przykład liczb zespolonych: początkowo wyglądają jak sztuczny wybieg, po czym otwierają cały niespodziewany kontynent matematyki, a następnie okazują się niezbędne dla mechaniki kwantowej. Jak mówi, były one obecne w strukturze rzeczywistości, zanim ktokolwiek zaczął o nich myśleć.

Eugene Wigner nazwał tę zdumiewającą zgodność „niepojętą skutecznością matematyki”. Pisał, że ogromna użyteczność matematyki w naukach przyrodniczych graniczy z tajemnicą i że nie mamy dla niej racjonalnego wyjaśnienia. Nie był to jeszcze dowód na istnienie platońskiego świata, lecz uczciwe przyznanie, że relacja między abstrakcyjną myślą a materialną rzeczywistością jest znacznie bardziej zagadkowa, niż sugeruje naiwny materializm.

Max Tegmark poszedł najdalej. Według jego hipotezy świat fizyczny nie jest jedynie opisywany przez strukturę matematyczną, lecz sam jest taką strukturą. Materia zostaje tu niemal całkowicie pozbawiona dawnej materialności: nie stanowi tworzywa, na które dopiero nakładają się matematyczne prawa, ale jest matematycznym porządkiem oglądanym od wewnątrz.

Matematyczny platonizm to jeszcze nie teologia

Nie sądzę jednak, by można było wyciągać z tych wypowiedzi zbyt dalekie wnioski światopoglądowe. Platonizm matematyczny nie jest jeszcze wiarą w nieśmiertelną duszę, a tym bardziej chrześcijańską teologią. To, co abstrakcyjne, nie musi być duchowe w znaczeniu religijnym. Można uważać liczby, relacje i struktury matematyczne za obiektywnie istniejące, a zarazem pozostawać ateistą. Można też zachwycać się matematyczną racjonalnością świata, nie uznając jej za ślad Rozumu, który powołał świat do istnienia.

Boga nie należy szukać wewnątrz fizyki

Dlatego właśnie daleki jestem od prób odnajdywania Boga albo duszy wewnątrz fizyki. Nie przekonują mnie kwantowe „dowody” wolnej woli, świadomości czy działania Boga. Luka w teorii fizycznej nie jest oknem, przez które automatycznie widać transcendencję. Splątanie kwantowe nie jest więzią duchową, obserwator w mechanice kwantowej nie musi być ludzką świadomością, a nieoznaczoność nie stanowi furtki, przez którą metafizyka wchodzi ukradkiem do laboratorium.

Bóg nie jest brakującą cząstką elementarną. Dusza nie jest nieznanym rodzajem promieniowania. Modlitwa nie jest oddziaływaniem, które należałoby dopisać do Modelu Standardowego. Próba znalezienia Boga za pomocą aparatury fizycznej zakładałaby, że jest On jednym z przedmiotów znajdujących się w świecie — może niezwykle potężnym i trudnym do wykrycia, ale jednak należącym do tej samej kategorii co galaktyka, elektron albo pole Higgsa.

Z tego samego powodu równie naiwne są próby budowania wewnątrz fizyki antyteologii. Groteskowym symbolem takiego myślenia stało się zdanie przypisywane Jurijowi Gagarinowi, jakoby poleciał w kosmos i nie zobaczył tam Boga. (Nie ma go w zapisie rozmów prowadzonych podczas lotu, a bliski znajomy kosmonauty, pułkownik Walentin Pietrow, twierdził, że była to propagandowa formuła Nikity Chruszczowa, którą później włożono w usta popularnego bohatera).

Nawet gdyby Gagarin rzeczywiście wypowiedział te słowa, dowodziłyby one jedynie pomylenia kategorii. To tak, jakby ktoś zajrzał do wnętrza zegarka i oznajmił, że nie znalazł tam czasu, albo zbadał skład chemiczny książki i triumfalnie stwierdził, że nie ma w niej żadnego sensu. Bóg, jeśli istnieje, nie zajmuje wolnego miejsca pomiędzy Marsem a Jowiszem, ani nawet między Drogą Mleczną a Andromedą. Nie konkuruje z prawami natury o wyjaśnienie poszczególnych zjawisk.

Fizyka, metafizyka i teologia

Fizyka pyta, według jakich praw zachodzą przemiany w świecie. Metafizyka pyta, dlaczego istnieje świat zdolny podlegać prawom, dlaczego prawa te są racjonalne i dlaczego ludzki umysł potrafi je rozpoznawać. Teologia (naturalna) idzie jeszcze dalej i pyta o źródło istnienia, rozumu i sensu tych praw i całej rzeczywistości. Tych poziomów nie należy mieszać, lecz nie wolno też udawać, że pierwszy z nich unieważnia wszystkie pozostałe.

Logos tłumaczy świat, przekraczając go. Nie jest jednym z elementów kosmosu, lecz racją jego istnienia, porządku i poznawalności. W świecie możemy dostrzegać Jego ślady: matematyczną harmonię, zadziwiającą rozumność praw, zdolność umysłu do poznawania prawdy, obecność dobra, piękna i powinności. Są to jednak znaki, nie laboratoryjne pomiary Boga; odbicia, nie sam Logos.

W tym sensie pozostaję platonikiem. To, co widzialne, nie wyczerpuje rzeczywistości. To, co mierzalne, nie wyznacza granic istnienia. Materia może być prawdziwa, ważna i poznawalna, a zarazem nie być ostatnim słowem o świecie.

Ostatnie słowo nie należy do równania ani do teleskopu.

„Teraz widzimy jakby w zwierciadle, niejasno”...

Michał Jędryka

 

Drogi Czytelniku, prenumerata to potrzebna forma wsparcia pracy redakcji "Christianitas", w sytuacji gdy wszystkie nasze teksty udostępniamy online. Cała wpłacona kwota zostanie przeznaczona na rozwój naszego medium, nic nie zostaje u pośredników, a pismo jest dostarczane do skrzynki pocztowej na koszt redakcji. Co więcej, do każdej prenumeraty dołączamy numer archiwalny oraz książkę z Biblioteki Christianitas. Zachęcamy do zamawiania prenumeraty już teraz. Wszystkie informacje wszystkie informacje znajdują się TUTAJ.